O – 13 | PETROLI: E KOLUMNA INVISIBEL DI BIDA DIARIO (I KIKO TA PASA ORA PREIS SUBI)

O – 13 | PETROLI: E KOLUMNA INVISIBEL DI BIDA DIARIO (I KIKO TA PASA ORA PREIS  SUBI)

Nos no ta pensa hopi riba petroli. Por lo ménos no diariamente i no konsientemente. Nos ta pensa riba dje talbes ora nos ta yena nos outo ku gasolin, òf ora nos ta kumpra ticket di avion. E ta den nos mente sigur ora e bira mas karu. Pero mas ayá di esei, petroli no ta den nos mente, e ta skondí den un huki, aunke e ta pone kasi tur kos den nos bida funshoná. I mi kier men tur kos . Laga mi duna un par di ehèmpel.

Mayoria hende ta asosiá petroli ku kombustibel. Esei ta normal. Gasolin, diesel, i kerosin. Esei ta e derivadonan mas konosí. Transporte ta dependé di dje. Outo, trùk, barku, avion. Sin petroli, logístika ta para. I si logístika para, rèki den toko ta bira bashí den poko tempu. Pero kombustibel ta solamente e parti ku pa nos ta importante. E realidat ta ku petroli ta den kasi tur e material ku ta forma nos bida moderno. Un produkto milagroso mes.

 

 

PETROLI TA DEN TUR KOS

Ban menshoná nan. Bo telefòn tin plèstik, leim i komponente chikí ku ta basa riba proseso di petroli. Bo laptop, e isolashon rònt di kabel, te e kapa riba bo lèsenar, tur ta bini di petroli. E stul ku bo ta sinta ariba probablemente tin foam sintétiko òf tela ku ta derivá di petroli. Hasta e paña ku bo ta bisti, polyester, nylon, acrylic tur ta produkto derivá di petroli.

Drenta bo kushina i atrobe mesun kos. Bòter di plèstik, paki di kuminda, wrap, baki pa warda kuminda, material di limpiesa sintétiko. Hasta si bo ta purba biba mas “natural,” petroli ta ainda presente, skondí den produkshon i transporte di loke bo ta uza. Sali pafó i lo bo mira esaki atrobe. Kaminda ta di asfalt. Edifisionan tin pintura i seal ku ta derivá di petroli. Material di dak, rùber sintétiko di tayer di outo, hasta e coating riba bentana, tur tin petroli komo punto di orígen.

Sektor di salubridat tambe ta dependé di dje. Angua, saku di suero, tuberia médiko, hanskun, kaha, i hasta parti di produkshon di medikamentu ta usa petroli. Agrikultura no ta diferente. Fertilisante, pestisida, herbisida, i e kombustibel ku ta pone trèktòr i sistema di irigashon traha, tur ta liga ku petroli. Sin dje, produkshon di kuminda lo baha hopi, i preis lo subi rápidamente.

Hasta teknologia ku nos ta wak komo moderno i futurístiko no ta kompletamente independiente di petroli. Turbina di bientu ta usa material sintetiko. Panel solar mester komponente petrokímiko. Outo eléktriko tambe ta dependé hopi riba plèstik i material sintétiko. Petroli no ta solamente un fuente di energia. E ta un piedra fundamental di nos sistema ekonómiko.

Esei ta e motibu dikon kambio den preis di petroli tin tantu impakto. Ora preis di petroli subi, e no ta keda limitá na sektor di energia. E ta pasa dor di hinter ekonomia, tantu manera direkto komo indirekto.

ORA E PREIS SUBI

E promé efekto ta simpel. Tur kos ta bira mas karu. Kosto di transporte ta subi mesora. Transporte marítimo, terestre i aéreo tur ta bira mas karu. Negoshinan no ta apsorbé esaki.. Nan ta pasa e kosto aki pa e kliente pa keda ku nan ganashi. E resultado ta preis mas haltu den supermerkado, produkto mas karu, i kosto mas haltu pa konstrukshon i servisionan. Asina petroli ta kontribuí na inflashon.

Despues ta bin e di dos nivel, ku hende ta sinti den nan bida diario. Kombustibel ta mas karu na pòmp. Elektrisidat ta subi, spesialmente den paisnan ku ta dependé di petroli pa produsí energia. Preis di kuminda ta subi. Gastu di utilidat ta subi. Pero salario mayoria di biaha no ta subi mesun lihé. Esaki ta krea preshon riba poder di kompra. Bo ta gana meskos, pero tur kos ta kosta mas. E efekto no ta hopi visibel den promé instante. Talbes bo ta sali kome ménos. Talbes bo ta posponé un kompra. Talbes bo ta logra spar ménos. Poko poko, e aktitut akí ta afektá ekonomia. Ora hopi hende kuminsá gasta ménos, ekonomia ta pèrdè forsa.

Negoshinan tambe ta sinti e preshon aki. Nan tin ku paga mas pa kombustibel, material i logístika, miéntras kliente ta bira mas kuidadoso ku nan gastu. Ganashi ta baha. Algun kompania ta subi preis, pero no tur merkado ta permití esaki. Otro nan tin ku kòrta gastu. Kontratá forsa laboral ta baha. Ta posponé invershon.. Den algun kaso, hende ta pèrdè trabou. Den sektor ku márgen chikí, hasta un subida chikí di kosto por tin gran efekto.

Gobièrnu i banko sentral despues ta intervení. Subida di preis di petroli hopi biaha ta krea mas inflashon. Pa kontrolá inflashon, tasa di interes ta subi. Esaki ta trese un otro nivel di preshon. Fia sèn ta bira mas karu. Tasa di interes hipoteká ta subi. Negoshinan ta paga mas pa finansiamentu. Invershon ta baha mas ainda. Loke a kuminsá komo un subida di petroli, ta ekspandé dor di tur sistema finansiero.

E impakto no ta igual pa tur hende. Paisnan ku ta produsí petroli por benefisiá di preis haltu, pasobra nan entrada ta subi. Kompania di energia ta hasi mas ganashi. Pero paisnan ku ta importá petroli ta sufri mas. Pa ekonomia chikí, manera nos islanan, e efekto por ta mas fuerte ainda. Si importá kasi tur kos, subida di preis di petroli ta tradusí direktamente na subida di kosto di bida. Transporte ta mas karu, produkto ta mas karu, i tin ménos espasio pa apsorbá e gòlpi.

E bèrdat inkómodo ta esaki: nos ta profundamente dependiente di petroli, hasta ora nos no ta realisá esaki. E ta den nos infrastruktura, nos kadena di suministro, i nos ámbito. Esei ta e motibu ku subida di preis ta dal asina duru. E ta mustra ku nos fleksibilidat ta limitá.

KIKO NOS POR HASI?

Pero esaki no kier bisa ku nos no por hasi nada. Redusí dependensia di petroli no ta algu ku ta pasa di awe pa mayan. E ta un proseso di paso chikí tras di otro.

Un bon punto di salida ta efisiensia. Usa ménos energia ta nifiká ménos dependensia di petroli. Mihí isolashon, aparatonan efisiente, i sistema di frialdat (èrko, eiskast) mas inteligente por hasi un gran diferensia, spesialmente den klima kalor.

Transporte tambe por kambia poko poko pa energia alternativo. Outo eléktriko òf hybrid, kaminda ta posibel, por redusí uso di kombustibel. Hasta optimalisashon di ruta pa negoshinan por baha konsumo di petroli konsiderablemente (no kore keiru).

Uso di material ta otro parti importante. Redusí plèstik, pensa diferente riba empaketamentu, i promové resiklahe pa baha dependensia di petrokímiko. No solamente pa medio ambiente, pero tambe pa fortalesé ekonomia. Ménos dependiente nos ta di produkto petrokímiko, ménos vulnerabel nos lo ta pa fluktuashon di preis di petroli.

Pa ekonomia chikí, produkshon lokal tin balor stratégiko. Mas bo ta importá, mas bo ta dependé di preis di transporte i petroli. Fortalesé produkshon lokal, agrikultura lokal, i kadena di suministro mas korto por redusí e dependensia aki, por lo ménos parsialmente.

Diversifikashon di energia tambe ta importante. Energia solar i bientu no ta remplasá petroli di un dia pa otro, pero nan ta redusí dependensia. Kada paso chikí ta krea mas kusinchi pa wanta shòk. E ta duna ekonomia i kasnan mas protekshon kontra fluktuashon di preis.

Na final, petroli ta manera oksígeno pa nos ekonomia moderno. Bo no ta mir’e, pero tur kos ta dependé di dje. Esei ta e motibu ku kambio di preis ta dal duru. No solamente den un sektor, pero den manera nos ta biba, nos ta gasta, i nos ekonomia ta funshoná.

Mester baha dependensia di petroli. E meta no ta pa eliminá petroli di un dia pa otro. Esei no ta realístiko, paso praktikamente tur kos tin un relashon ku petroli. E meta ta konsientisashon. Ora bo kuminsá mira kon profundo petroli ta ankrá den nos bida, bo ta kuminsá tumaotro tipo di desishon. Komo konsumidó. Komo negoshante. Komo polítiko.

I ku tempu, e pasonan chikí aki ta sumá. Ménos dependensia. I un tiki mas kontrol riba kon shòknan eksterno ta afektá nos bida.

 

Dieudonne (Neetje) van der Veen ta un konsultant di maneho finansiero. Su trabou i eksperensia ta konsentrá prinsipalmente riba e tereno di maneho finansiero i struktura di empresanan den nesesidat i Gobernashon den siklo di Planifikashon i Kontrol.

Van der Veen tin un máster den ekonomia di negoshi (Erasmus Universidat Rotterdam), ta un akountent sertifika (NBA), un CFE (Examinador Sertifiká di Fraude) i un CICA (Auditor Sertifiká di Kontrol Interno).

Un danki na Percy Pinedo pa e sosten ku papiamento.

Share This Post

Leave a Reply