WANNEER ZWIJGEN RATIONEEL WORDT (vervolg blog op “Waarom checks en balances afbrokkelen”)
Mijn vorige blog heeft veel reactie te weeg gebracht en dat zie ik graag. Lezers die reageren met een inhoudelijk respons en niet alleen maar een view of like. Voor mij reden om “het onderwerp” verder uit te diepen. Ik heb hierbij gekozen voor een deelaspect welke ook mij persoonlijk heeft geraakt, de persoonlijke consequenties van tegengas geven.
In theorie zijn governance-structuren ontworpen om tegenmacht mogelijk te maken. In de praktijk worden zij echter bemand door individuen met reputaties, carrières, gezinnen en netwerken. Zodra machtsverhoudingen verschuiven, verschuiven ook de persoonlijke prikkels. En dan ontstaat een ongemakkelijke realiteit: zwijgen kan rationeel veiliger lijken dan spreken. We blijven mensen. Het is zelden een bewuste keuze voor corruptie (terwijl je het wel mogelijk maakt met zwijgen). Het is vaak een afweging van (persoonlijke) risico’s.
De asymmetrie van risico (The good of the many or the good of the few or the one)
Wie tegenspraak biedt aan macht, loopt meestal een concreet, individueel risico:
- Reputatieschade;
- uitsluiting uit netwerken;
- verlies van positie of benoeming;
- juridische of politieke tegenreactie;
- subtiele marginalisering.
De voordelen van tegenspraak daarentegen zijn diffuus en collectief: betere besluitvorming, risicobeperking, lange termijn stabiliteit. Maar deze voordelen zijn onzeker en vaak onzichtbaar (op de korte termijn). Pijn voel je echter (persoonlijk) meteen. Deze asymmetrie maakt het zwijgen psychologisch en economisch aantrekkelijker.
Het voorbeeld van Enron
Bij Enron bestonden formeel uitgebreide governance-structuren. Er waren auditcommissies, externe accountants en toezichthouders. Toch groeide een cultuur waarin kritische vragen over complexe financiële structuren als obstructief werden gezien.
Interne twijfels waren er. Maar binnen een omgeving waar succes, innovatie en koersstijging de norm waren, werd kritiek geïnterpreteerd als gebrek aan visie of loyaliteit. De persoonlijke kosten van interne tegenspraak waren hoog, terwijl het systeem nog steeds leek te functioneren.
Pas na de ineenstorting werd duidelijk hoe diep de prikkelstructuur was verschoven: loyaliteit aan de top werd beloond, kritische distantie ontmoedigd.
Politieke macht en loyaliteit
Een vergelijkbaar mechanisme is zichtbaar in politieke contexten waar macht sterk geconcentreerd raakt. Wanneer leiders controle krijgen over benoemingen, budgetten en toegang tot informatie, verandert de impliciete boodschap: loyaliteit is veiliger dan onafhankelijkheid. Liever een Kompinchi op de stoel.
Zelfs zonder expliciete dreiging ontstaat zelfcensuur. Ambtenaren, toezichthouders of bestuurders weten dat hun toekomstige kansen afhankelijk kunnen zijn van hoe zij zich opstellen. De formele regels blijven bestaan, maar de informele prikkels verschuiven. Er zijn zelfs voldoende voorbeelden of je ook nog iets hebt aan die formele regels. De Persoonlijke ervaring van menigeen die in een politieke strijd zijn beland (denk aan de “heksenjacht” op bestuurders van overheidsNV’s gedurende de jaren 2010 – 2015) hebben o.a. de rechtstaat anders (lees: ineffectief) ervaren dan eerder voorgesteld.
In autoritair wordende systemen is dit effect nog sterker. Denk aan situaties waarin rechters, journalisten of toezichthouders formeel onafhankelijk zijn, maar feitelijk onder druk staan door benoemingsprocedures, reputatiecampagnes of budgettaire afhankelijkheid. De persoonlijke kosten van principiële tegenspraak worden dan zichtbaar en concreet.
De psychologie van groepsdruk
Naast structurele prikkels speelt groepsdynamiek een grote rol. We zijn immers ook sociale wezens en willen “erbij horen”. Wanneer een dominante coalitie binnen een bestuur of politieke omgeving een bepaalde koers ondersteunt, wordt afwijking sociaal riskant. Niemand wil de enige zijn die “moeilijk doet”.
Dit fenomeen is uitgebreid beschreven in gedragswetenschappelijk onderzoek naar groepsdenken (Group-think). Individuen passen zich aan aan de dominante norm, zelfs wanneer zij intern twijfels hebben. De angst voor isolatie weegt zwaarder dan de overtuiging dat iets inhoudelijk niet klopt. Zoek weer een vergelijk met Kultura di Miedu.
Zo ontstaat een situatie waarin meerdere mensen individueel twijfelen, maar collectief zwijgen. Iedereen wacht op iemand anders om het woord te nemen. De Massa blijft stil.
Selectieve handhaving als signaal
Een cruciaal moment in de verschuiving van prikkels is selectieve handhaving. Wanneer regels formeel blijven bestaan, maar slechts worden toegepast op wie niet loyaal is, verandert het systeem fundamenteel. Dan wordt governance een instrument van macht in plaats van een beperking ervan. It is in how you use it. Ook de wet kan “gebogen”en misbruikt worden.
Dit mechanisme is zichtbaar geweest in verschillende internationale contexten waar anticorruptiewetgeving of toezichtinstrumenten selectief werden ingezet tegen politieke tegenstanders (weaponizing Justice), terwijl bondgenoten buiten schot bleven. De Verenigde Staten is hier nu een mooi voorbeeld van. Het signaal is helder: regels zijn niet neutraal, en onafhankelijkheid beschermt niet. In zo’n omgeving wordt zwijgen niet alleen rationeel, maar zeer begrijpelijk.
De geleidelijke normalisering
Het meest verontrustende is dat deze verschuiving zelden gepaard gaat met dramatische momenten. Het is een geleidelijk proces van normalisering. Een kritische bestuurder wordt niet herbenoemd. Een toezichthouder krijgt minder toegang tot informatie. Een klokkenluider wordt juridisch uitgeput.
Iedere afzonderlijke gebeurtenis lijkt verdedigbaar. Maar het cumulatieve effect is duidelijk: de prijs van tegenspraak stijgt.
En zodra voldoende mensen deze prijs hebben waargenomen, verandert gedrag automatisch. Niet omdat waarden verdwijnen, maar omdat zelfbehoud sterker wordt dan abstracte principes.
Waarom dit gevaarlijk is
Wanneer zwijgen rationeel wordt, verliest governance haar kernfunctie. Checks and balances veronderstellen dat individuen bereid zijn risico te nemen voor het systeem. Maar als het systeem individuen niet beschermt, droogt die logischerwijs bereidheid op.
Dan blijft de vorm bestaan, maar verdwijnt de inhoud. Form but no substance. En juist in dat stadium zijn instituties het meest kwetsbaar.
Uiteindelijk is het verval van governance geen juridisch probleem, maar een prikkelprobleem. Zolang spreken persoonlijk riskanter is dan zwijgen, zal stilte zich uitbreiden. En waar stilte overheerst, verliest tegenmacht haar werking. Silence is now the sound, my breath the only motion around.
Dieudonne (Neetje) van der Veen is a financial and management business advisor. His work and experience are mainly in the field of financial management and structuring of companies in distress and Governance on Planning & Control cycles.
Mr. van der Veen has a master’s degree in business economics (Erasmus University Rotterdam), is a Registered Accountant (Royal Dutch Professional Organization of Accountants), CFE (Certified Fraud Examiner) and CICA (Certified Internal Control Auditor).